چه عواملی باعث قساوت قلب انسان می شود؟
نحوه به وجود آمدن قساوت قلب بسیار ساده است. انسان از ابتدا که قساوت قلب ندارد. با دور شدن از معنویات و در دنیا فرو رفتن و به گناه آلوده شدن، قساوت قلب و زنگار دل نیز شروع می شود. روحی که از خدا نشأت گرفته و می تواند به جایی برسد که « به جز خدا نبیند» ، حالا در دست یک انسان بیچاره دارد ذبح می شود و لحظه لحظه از موطن اصلی خود که همانا ملکوت باشد دور می گردد.
مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک چند روزی قفسی ساخته اند از بدنم
یک گناه، یک نقطه سیاه در قلب ایجاد کرده و تکرار برگناه، این نقطه را بزرگ تر می گرداند تا این که تمام قلب سیاه می شود. این قلب سیاه، محصول عمل چه کسی است غیر از خودمان. مطابق روایات، قساوت قلب، بدترین عقوبت برای بندگان است(1). پس اگر دچار آن شدیم باید فوراً در صدد رفع آن بر آییم.
قلب، همان روح است و این مشکلی که بر روح وارد آمده از ناحیه خود ماست. خداوند می فرماید: اعمالشان چون زنگاری بر دل هایشان نشسته است. (مطففین/14)
این آیه نشان می دهد که سبب قساوت و زنگار دل، اعمال خود انسان هاست.
به طور تفصیلی نیز مواردی که باعث قساوت و زنگار دل می شود را بر می شماریم.

1- دوستی شهوات: کسی که دلش با دوستی شهوات دنیایی باشد قلب او از یاد خدا محجوب می گردد.(2)

2- کثرت کلام و زیاد سخن گفتن به غیر ذکر خدا قساوت قلب می آورد.

3- آرزوهای بلند دنیایی: خداوند به حضرت موسی فرمود: ای موسی! آرزویت را در دنیا دراز مکن که قلبت سخت و انعطاف ناپذیر می شود.(3)
4- رفت و آمد با دوستانی که اهل بی بند و باری و حرام باشند.
5- پیامبر فرمود: چهار چیز قلب را می میراند: 1- گناه بر روی گناه افزودن 2- هم سخن شدن زیاد با زنان 3- بگو مگو کردن با احمق – تو می گویی و او می گوید و هرگز به راه نمی آید – 4- همنشینی با مردگان. عرض شد یا رسول الله منظور از مردگان چیست؟ فرمود: هر توانگر خوش گذران.(4) هم چنین از امیر مؤمنان روایت شده: اشکها خشک نمی شوند مگر به سبب سختی دلها; و دلها سخت و سنگین نمی شوند مگر به سبب فزونی گناه(5)

6- خندیدن زیاد
7- شنیدن لهو و لعب، چه در قالب موسیقی مناسب مجالس لهو و لعب و چه در قالب حرف های پراکنده دوستان( البته باید توجه داشته باشیم که مراد از حرف های پراکنده، حرف هایی است که ثمره مفید دنیایی و اخروی نداشته و باعث غفلت انسان نیز می شود. این طور نیست که شاد بودن، موجب قساوت قلب شود. البته شادی باید هدایت شده باشد.)
8- دنبال شکار رفتن برای تفریح
9- امام صادق علیه السلام: خداوند متعال به موسی(علیه السلام) وحی فرستاد که ای موسی از فزونی اموال خوشحال مباش، و یاد مرا در هیچ حال ترک مکن; چرا که فزونی مال غالبا موجب فراموش کردن گناهان است و ترک یاد من قلب را سخت می کند.(6)

راهکارهایی برای مبارزه با قساوت قلب
1- توبه: امام صادق علیه السلام می فرماید برای قلوب زنگار است مانند زنگاری که بر مس است پس آن را با استغفار جلا دهید.
توبه سه رکن دارد 1- پشیمانی از انجام گناه 2- تصمیم بر ترک گناه 3- جبران گذشته
2- کم کردن آرزوهای دنیایی
3- عبادت خداوند: در زندگی جایی برای عبادت باز کنیم.
4- صدقه دادن و با فقرا رفت و آمد کردن و دیدن محیط زندگی آنان نیز در رفع قساوت و زنگار دل مفید است.
5- معاشرت با انسان های مؤمن و با ایمان
6- ترک مخاصمه و جدل و دعوا
7- ترک جدی گناهان که از همه مهم تر است.
8- شنیدن موعظه ها، خصوصاً سخنان حکمت آمیز ائمه معصومین علیهم السلام ( مانند نهج البلاغه خصوصاً بخش حکمت ها و مباحث دنیا
9- پیامبر فرمود: این قلوب را زنگار می گیرد هم چنان که آهن را زنگار می گیرد وقتی آب به آن رسد. گفته شد جلاء آن چیست؟ حضرت فرمود: زیادی یاد مرگ و تلاوت قرآن. (7)
10- رفتن به مجالس علم. زیرا خداوند قلب ها را با نور حکمت زنده می گرداند هم چنان که زمین مرده را به باران زنده می کند.(8)
11- اطعام به مساکین و رسیدگی به یتیمان، قلب انسان را نرم می کند.(9)
12- امام علی علیه السلام می فرماید: قلبت را با موعظه زنده کن ... و او را با یاد مرگ ذلیل گردان[ و خاشع کن]..... و اخبار گذشتگان را بر او عرضه نما.(10)
13- برای قلب جلائی غیر قرآن نیست.(11)
14- تفکر، حیات و زندگی قلب است. (12)
15- روزه گرفتن نیز انسان را به خود آورده و در رفع زنگار قلب مفید است.
16- خواندن ادعیه ای که از معصومین علیهم السلام رسیده و توجه به معانی بلند آنها بسیار مؤثر است. مناجات خمسة عشر که در مفاتیح الجنان آمده، بسیار زیباست. (این مناجات مشتمل بر پانزده دعاست با نام های مناجات التائبین، مناجات الشاکرین، مناجات الخائفین، مناجات المفتقرین و ... که مناسب حال هر انسانی در این دعاها ، مضامین زیادی آمده است.)
17- عبادت با توجه: به عنوان مثال وقتی می خواهیم نماز بخوانیم فکر کنیم آخرین نمازمان است.



منابع:
1- میزان الحکمة، ح16995
2- میزان الحکمة، ح16985
3- میزان الحکمة، ح17000
4- میزان الحکمة، ح17023
5- . بحارالانوار، ج 7، ص 55
6- . بحارالانوار، ج 7، ص 55
7- میزان الحکمة، ح17049
8- میزان الحکمة، ح17032
9- میزان الحکمة، ح17043
10- نهج البلاغه، نامه 31
11- نهج البلاغه، خطبه 176
12- میزان الحکمة،1703

با سلام.
منظور از خنديدن زياد، خنديدن هجو و هزلي كه به همراه مسخره كردن ديگران و گفتن سخن ها و لطيفه هاي نامتعارف و زشت باشد. اين ها نه تنها باعث شادي نيست بلكه كم كم قبح يكسري از مسائل را در انسان از بين مي برند.

اما شادي و طنزي كه سالم باشدنه تنها اشكالي ندارد بلكه باعث زنده شدن دل و انبساط خاطر ميشود.

رسول اللّه‏ صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
لا تُميتُوا القُلوبَ بِكَثرَةِ الطَّعامِ وَالشَّرابِ ؛ فَإِنَّ القُلوبَ تَموتُ كَالزُّروعِ إذا كَثُرَ عَلَيها .1
پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
دل‏ها را با فراوانىِ خوراك و نوشیدنی ها نميرانيد ؛ زيرا دل به سان كِشت ، اگر آب زيادى بدان رسانده شود ، می ‏ميرد .


پی نوشت :

مكارم الأخلاق ، جلد 1 ، صفحه 320 ، حديث 1025 ، جامع الأخبار ، صفحه 515 ، حديث 1453 ، تنبيه الخواطر ، جلد 1 ، صفحه 46 ،روضة الواعظين ، صفحه 500 ، بحار الأنوار ، جلد 66 ، صفحه 331 ، حديث 7 دانش نامه احاديث پزشكي : 2 / 48

رسول الله صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
إيّاكُم وفُضولَ الطَّعامِ ؛ فَإِنَّهُ يَسِمُ القَلبَ بِالقَسوَةِ ، ويُبطِئُ بِالجَوارِحِ عَنِ الطّاعَةِ ، ويُصِمُّ الهِمَمَ عَن سَماعِ المَوعِظَةِ .1
پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
از زيادى غذا بپرهيزيد ؛ چرا كه نشان قساوتْ بر دل می‏ نهد ، بدن را در فرمانبرى از خدا كُند می ‏كند و اراده ‏ها را از شنيدن اندرزْ ناشنوا می سازد .


رسول الله صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
مَن تَعَوَّدَ كَثرَةَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ ، قَسا قَلبُهُ .2
پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
هر كس به پُرخوردن و پُرنوشيدن خو بگيرد ، سنگ‏دل می‏شود .

پی نوشت :

1 - عدّة الداعي ، صفحه 294 ، أعلام الدين ، صفحه 339 عن أبي هريرة ، بحار الأنوار ، جلد 77 ، صفحه 182 ، حديث 10 و جلد 103 ، صفحه 27 ، حديث 40 دانش نامه احاديث پزشكي : 2 / 50

2 - طبّ النبيّ صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم ، صفحه 5 ، بحار الأنوار ، جلد 62 ، صفحه 293 دانش نامه احاديث پزشكي : 2 / 50

نوشته اصلی توسط سادات

عوامل قساوت قلب

با سلام و تشکر از سادات وکسب اجازه.
بنده هم نکاتی در این زمینه بود که حیفم اومد ننویسم.
برخي دیگراز عوامل و گناهاني كه باعث قساوت قلب مي‌شوداین موارد می باشند:

1. غفلت و دوري از خداوند متعال‌; "أَفَمَن شَرَح‌َ اللَّه‌ُ صَدْرَه‌ُو لِلاْ ًِسْلَـَم‌ِ فَهُوَ عَلَي‌َ نُورٍ مِّن رَّبِّه‌ِي فَوَيْل‌ٌ لِّلْقَـَسِيَة‌ِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ اللَّه‌ِ أُوْلَغ‌كَ فِي ضَلَـَل‌ٍ مُّبِين‌;(زمر،22) آيا كسي كه خدا سينه‌اش را براي اسلام گشاده كرده‌، و بر فراز مركبي از نور الهي قرار گرفته ]همچون كوردلاني است كه نور هدايت به قلبشان راه نيافته‌[ واي بر آن‌ها كه قلب‌هايي سخت در برابر ذكر خدا دارند، آن‌ها در گمراهي آشكارند".(ر. ك‌: تفسير نمونه‌، آية اللّه مكارم شيرازي و ديگران‌، ج 19، ص 426 ـ 429، دارالكتب الاسلامية‌، تهران‌.)
حضرت امام باقر(ع) مي‌فرمايد: "اياك والغفلة ففيها تكون قساوة القلب‌" از غفلت بپرهيز كه ماية سنگدلي است‌".(مستدرك الوسائل‌، محدث نوري‌، ج 12، ص 93، مؤسسه آل البيت‌:.) حضرت امام صادق‌مي‌فرمايد: "خداوند متعال به حضرت موسي‌(ع) وحي فرستاد كه اي موسي‌! از فزوني اموال خوشحال مباش‌، و ياد مرا در هيچ حال ترك مكن‌، چرا كه فزوني مال غالباً موجب فراموش كردن گناهان است و ترك ياد من قلب را سخت مي‌كند."(الكافي‌، محمدبن يعقوب كليني‌;، ج 2، ص 497، دارالكتب الاسلامية‌، تهران‌.)

2. گناه‌، حضرت علي‌مي‌فرمايد: "ما جفت الدموع إلاّ لقسوة القلوب‌، و ما قست القلوب إلاّ لكثرة الذنوب‌، اشكها خشك نمي‌شوند، مگر به خاطر سختي دل‌ها و دل‌ها سخت و سنگين نمي‌شود مگر به خاطر فزوني گناه‌"!(وسائل الشيعه‌، شيخ حر عاملي‌، ج 16، ص 45، مؤسسه آل البيت‌:.)

3. آرزوهاي طولاني‌; خداوند متعال در روايتي خطاب به حضرت موسي‌غ مي‌فرمايد: "اي موسي‌! آرزوهايت را در دنيا دراز و طولاني مكن كه قلبت سخت و انعطاف‌ناپذير مي‌شود، و سنگدلان از من دورند".(الكافي‌، همان‌، ص 329.)
4. پيروي از القأات شيطان‌; حضرت علي‌مي‌فرمايد: "دو گونه القا وجود دارد: القاي شيطاني كه موجب سهو و سختي و قساوت قلب مي‌گردد و القاي فرشته كه باعث نرمي قلب و فزوني فهم مي‌شود". و...(بحارالانوار، علامه مجلسي‌;، ج 70، ص 397، مؤسسة الوفأ، بيروت‌.)
در روايات‌ این عوامل هم‌ ذكر شده‌ است‌ که فقط عناوینش رو ذکر میکنم‌:
1. توبه‌نكردن‌ 2.پرخوري‌؛ 3.ترك‌نماز و ذكر خداوند؛ 5.غرور و سرمستي‌ به‌ دنيا و مقام‌ و...؛ 6.خوردن‌ خون‌ وچيزهاي‌ حرام‌؛ 7.نگاه‌ و معاشرت‌ با بخيل‌؛ 8.بحث‌ و مجادله‌ بي‌ جا؛ 9.گوش‌دادن‌ به‌ لهو و لعب‌؛ 10.شكار حيوانات‌ و...

تعریف قساوت

"قساوت" در زبان عربی از ریشه­­­­­­­­­ی"قسی" و"قسوه" است؛ که در لغت به معنی خشونت و نفوذناپذیری می­باشد؛ لذا به سنگهای خشن و سخت، "قسی" می­گویند. و در اصطلاح قرآنی به قلب­هایی که در برابر حق، تواضع، خشوع و انعطافى نداشته باشد و نور هدایت در آن نفوذ نمى‏كند، قاسیه می­گویند.[1] در فارسی از آن به "سنگدلی" تعبیر شده که در مقابل "نرم دلی" قرار گرفته است.[2]
"قلب" در لغت به معنی گرداندن و تحوّل دادن از وجهى به وجه دیگر می­باشد؛ مثل گرداندن لباس و گرداندن انسان از طريقه‏اش‏.[3] و در اصطلاح قرآنی به روح لطيف انسانی، که با تعلّق به ­قلب جسمانی، سلطه­ی خود را در بدن انسان اجراء مى‏كند، قلب گويند؛ که از آن به نفس ناطقه نیز تعبیر می­گردد. پس چون، این قسمت از بدن انسان مرکز تحولات مختلف روحی است، آن را "قلب" نامیده­اند.[4]

قساوت در آیینه­ی قرآن

قساوت از ماده "قَسَوَ" در قرآن، هفت مرتبه به كار رفته؛[5] که هميشه با ماده­ی قلب همراه بوده است.
قساوت، یکی از مهمترین عواملی است که انسانها را از شناخت خداوند و سیر به سوی او بازمی­دارد. از آنجا که یکی از وظایف انبیاء، آشنا کردن انسانها با حقایق و گسترش عدالت در جامعه بوده، و لکن تمامی انبیاء ­الهی در راه نیل به اهداف خود، با مقاومت افراد قسیّ­القلب رو به رو بوده­اند؛ چرا که افراد قسی­القلب، راه نفوذ حقایق و دروازه­ی عطوفت را به روی خود بسته و با زیر پانهادن اصول انسانی، با سرسختی تمام در مقابل حق می­ایستند. [6]
قرآن نیز با طرح مطالب و ذکر قصص مرتبط ، به مبارزه با این صفت مذموم پرداخته و با ذکر عوامل و آثار آن، به انسانهای غافل، آگاهی ومعرفت بخشیده است.
با اینکه این واژه و مشتقات آن هفت مرتبه در قرآن ذکر شده، ولی در آیات بسیاری به طور ضمنی و مفهومی به این مسأله پرداخته است؛ که در این مقاله به برخی از آنها اشاره خواهد شد.