تفسیر قرآن توسط آیة الله جوادی آملی
سوره ی حمد (پست 1 الی ... )

تفسیر سوره ی حمد

جلسه ی اول و دوم

بررسی "بسم الله الرحمن الرحیم"

جلسه اول		28 دقیقه و 7 ثانیه	3.24 مگابایت
جلسه دوم		38 دقیقه و 54 ثانیه	4.47 مگابایت

گزیده ای از جلسه ی اول

   

از اسماء سوره حمد می توان فاتحة الکتاب، حمد، أم الکتاب، سبع المثانی، الشفاء، الصلاة، الکافیه، الوافیه، المناجات، التفویض، الکنز، النور، تعلیم المسأله، سؤال، الحمد الاولی، الحمدالقصری، الدعاء، شکرو...را نام برد.
سیماى بسم الله
1ـ (بسم الله) نشانگر رنگ و صبغه‏ى الهى و بیانگر جهت‏گیرى توحیدى ماست.
2ـ (بسم الله) رمز توحید است و ذکر نام دیگران به جاى آن رمز کفر، و قرین کردن نام خدا با نام دیگران، نشانه‏ى شرک. نه در کنار نام خدا، نام دیگرى را ببریم و نه به جاى نام او.
3ـ (بسم الله) رمز بقا و دوام است. زیرا هر چه رنگ خدایى نداشته باشد، فانى است.
4ـ (بسم الله) رمز عشق به خدا و توکّل به اوست. به کسى که رحمن و رحیم است عشق مى‏ورزیم و کارمان را با توکّل به او آغاز مى‏کنیم، که بردن نام او سبب جلب رحمت است.
5ـ (بسم الله) رمز خروج از تکبّر و اظهار عجز به درگاه الهى است.
6ـ (بسم الله) گام اوّل در مسیر بندگى و عبودیّت است.
7ـ (بسم الله) مایه‏ى فرار شیطان است. کسى که خدا را همراه داشت، شیطان در او مؤثّر نمى‏افتد.
8ـ (بسم الله) عامل قداست یافتن کارها و بیمه کردن آنهاست.
9ـ (بسم الله) ذکر خداست، یعنى که خدایا من تو را فراموش نکرده‏ام.
10ـ (بسم الله) بیانگر انگیزه ماست، یعنى خدایا هدفم تو هستى نه مردم، نه طاغوت‏ها و نه جلوه‏ها و نه هوس‏ها.
11ـ امام رضا علیه السلام فرمود: (بسم الله)
به اسم اعظم الهى، از سیاهى چشم به سفیدى آن نزدیک‏تر است.

گزیده ای از جلسه ی دوم

   

سوره مبارکه حمد،هفت آیه دارد و بر اساس ‍ روایات اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) آیه کریمه (بسم الله الرحمن الرحیم ) اولین آیه آن است.
بنابراین، قرائت (بسم الله...) در ابتداى سوره حمد تنها براى تبرک جستن به آن نیست، بلکه جزئى از سوره است و از این رو در صورت وجوب تلاوت سوره حمد، در نماز یا غیر آن، اگر بدون بسم الله تلاوت شود، امر خداوند متعال امتثال نشده است.


الله برترین نام خدایى است که داراى همه کمالات وجودى است و الرحمن و الرحیم از صفات اوست که نشانه رحمت آن هستى بى پایان است ؛ با این فرق که رحمان بر کثرت رحمت دلالت مى کند و رحیم بر ثبات و دوام آن. پس رحمان خدایى است که رحمت فراگیرش همه چیز و همه کس را شامل مى شود (مؤ من، کافر، دنیا و آخرت ) و چنین رحمتى در برابر غضب نیست، بلکه غضب نیز از مصادیق آن است و اما رحیم خدایى است که رحمتى ویژه براى مؤ منان دارد و این رحمت در برابر غضب اوست. خداى سبحان، قرآن و نیز سوره را با نام خود مى گشاید و بدین گونه، ادب شروع کار با نام خدا را به انسانها مى آموزد.

تفسیر سوره ی حمد



جلسه ی سوم و چهارم

بررسی "بسم الله الرحمن الرحیم"

جلسه سوم		39 دقیقه و 17 ثانیه	4.52 مگابایت
جلسه چهارم		28 دقیقه و 42 ثانیه	3.31 مگابایت

گزیده ای از جلسه ی سوم

   

چنانکه آغاز هر چیز، خداوندى است که (هو الاءول ) است ؛ ثمر دادن هر کارى نیز رهین آغاز کردن آن با نام خداست و گرنه آن کار با واقعیت خاص خود هماهنگ نخواهد شد و به ثمر نرسیده، ابتر مى گردد. در این حال، خداى سبحان برخى افراد را از راه آزمونهاى مخصوصى بیدار مى کند تا نقص تقصیر و عیب تفریط خود را ترمیم کنند؛ مگر این که خداوند آنان را به حال خود واگذار کرده باشد.

در میان اسماى لفظى خداى سبحان اسم مبارک الله ، اسم جامع و اعظم است و سایر اسماى الهى با واسطه یا بى واسطه، زیر پوشش این نام مقدس است ؛ مثلا اسم شافى که از اسماى جزئیه است زیر پوشش ‍ رازق و رازق تحت پوشش خالق و خالق زیر پوشش قادر و قادر زیر پوشش اسم جامع و اعظم الله است.

به نام خداوند رحمتگر مهربان (۱)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴿۱﴾

گزیده ای از جلسه چهارم

   

خداى سبحان دو گونه رحمت دارد: رحمتى مطلق، فراگیر و بى قابل، و رحمتى خاص که که در برابر غضب اوست و چنانکه گذشت، الرحمن بر رحمت مطلق و فراگیر و الرحیم بر رحمت متناهى و خاص الهى دلالت دارد.
رحمت رحمانیه خداوند همه چیز (کل شى ء) را زیر پوشش دارد: دنیا و آخرت و مؤ من و کافر و رحمتى است نامتناهى ؛ همانند آفتابى که بر زندگى همه مى تابد و بارانى که بر هر سرزمین مى بارد.
بنابراین، مقابل چنین رحمت فراگیرى عدم است، نه غضب ؛ زیرا تقابل آن با غضب الهى موجب خروج غضب از پوشش رحمت رحمانیه و تقیید رحمت مطلقه خواهد بود.
اما رحمت رحیمیه در مقابل عذاب و سخط الهى قرار دارد و متناهى و محدود است ؛ همان گونه که سخط الهى محدود است. توفیق یارى دین و فراگیرى معارف الهى، انجام دادن عمل صالح در دنیا و رسیدن به بهشت و رضوان الهى در آخرت، از مظاهر بارز رحمت رحیمیه است.

به نام خداوند رحمتگر مهربان (۱)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴿۱﴾

تفسیر سوره حمد



جلسه ی پنجم و ششم

بررسی "بسم الله الرحمن الرحیم" و "الحمدلله"

جلسه پنجم		28 دقیقه و 22 ثانیه	3.27 مگابایت
جلسه ششم		32 دقیقه و 30 ثانیه	3.74 مگابایت

گزیده ای از جلسه ی پنجم

   

در رحمت رحمانیه و رحیمیه اصل گوهر کمالى رحمت براى خداوند ثابت است، بدون لوازم نقص آمیز مانند دلسوزى، انعطاف و تاءثر و این نقایص در گوهر رحمت و در معناى آن ماءخوذ نیست تا اطلاق رحیم بر خداى سبحان، فرشتگان و انسانهاى کامل، که رحمت آنان نیز از این نقصها مبراست، مجاز یا از باب اشتراک لفظى باشد.
انسان کامل که قلبش متیم به حب و مالامال از عشق خداست، یارى او نه ناشى از ترحم و تاءثر است و نه براى پاداش و تشکر. چنین قلبى غیر خدا را به خود راه نمى دهد و احسان به مسکین و یتیم و اسیر تنها به خاطر امتثال امر خداست، نه از سر دلسوزى به آنان. او خود گرسنه مى ماند، ولى مسکین را اطعام مى کند و کارش تنها براى وجه خدا است، نه براى ارضاى غریزه ترحم.

گزیده ای از جلسه ی ششم

   

ستایش هر ستایشگرى، در برابر هر کمال و جمالى، در حقیقت حمد خداست و جز او هیچ کس سزاوار ستایش نیست. خداى سبحان رب هر عالم است و آن را به سوى کمال مناسبش سوق مى دهد و عالم چیزى است که به وسیله آن علم حاصل شود( ما یعلم به ) و چون در جهان هستى هر موجودى نشانه خداوند است، پس هر موجودى در حد خود یک عالم است و با ربوبیت خداى سبحان به سوى کمال خود پیش مى رود. این کریمه جامعترین تعبیر از حمد خداست و با تبیین الوهیت و ربوبیت انحصارى خداوند، مفید اختصاص حمد به اوست ؛ خدایى که همه کمالات را دارد (الله ) و پروراننده همه چیز است (رب العالمین )، شایسته ستایش است و چون ستایش در برابر بخشش کمال و جمال است و این نیز در انحصار خداست، پس حمد ویژه اوست و خداوند، یگانه محمود است.
خداى سبحان نه تنها یگانه محمود، که یگانه حامد نیز هست ؛ زیرا حمد حقیقى بدون شناخت ولى نعمت و همه کمالات و نعمتهاى او میسور نیست و غیر خدا چنین شناختى ندارد.

تفسیر سوره ی حمد

جلسه ی هفتم و هشتم

بررسی "الحمدلله رب العالمین"

جلسه هفتم		28 دقیقه و 56 ثانیه	3.31 مگابایت
جلسه هشتم		38 دقیقه و 27 ثانیه	4.42 مگابایت

گزیده ای از جلسه ی هفتم

   

قرآن کریم سراسر عوالم هستى امکانى را مخلوق خداوند سبحان مى داند و همه را نیکو و زیبا مى شمارد. بنابراین، هر چه مصداق شى ء است، یعنى سراسر عوالم وجود امکانى، نیکو و زیباست و چون حمد در برابر کمال، جمال و نعمت بخشى است، پس حمد مطلق ازلى و ابدى از آن خداست: (الحمدلله ) و هیچ کس مالک حمد نیست.
آیه کریمه(الحمد لله رب العالمین ) مشتمل بر دو برهان بر اثبات و اختصاص حمد براى خداى سبحان است:

برهان اول که از نام مقدس الله استفاده مى شوداین است که الله جامع همه کمالات وجودى است و چون حمد در برابر کمال بوده و هر کاملى محمود است، پس خداى سبحان محمود است.

برهان دوم که حد واسط آن ربوبیت خداى سبحان است و از تعبیر (رب العالمین ) استفاده مى شود، بدین تقریر است: خداوند رب سراسر عوالم هستى امکانى است و هیچ شریکى در ربوبیت ندارد. پس حمد مخصوص ذات اقدس اوست و هیچ شریکى در حمد ندارد.

به نام خداوند رحمتگر مهربان (۱)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴿۱﴾


ستایش خدایى را که پروردگار جهانیان (۲)
الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ﴿۲﴾

گزیده ای از جلسه ی هشتم

   

توفیق حمد و شکر ذات اقدس الهى از بزرگترین نعمتهاى خداوندى و به بیان امام سجاد علیه السلام، فوز و فلاح است و متنعمان از شکر و سپاس ‍ این فوز و نعمت عاجزند؛ زیرا هر حمدى حمد دیگر مى طلبد و هر شکرى لزوم شکر دیگر را در پى دارد، بنابراین، شکر شاکر، خود بهره مندى از نعمت است، نه اداى حق.
از این رو قرآن کریم در تبیین حکمت لقمان حکیم مى فرماید: شکر خدا نعمتى است که نصیب شاکر مى شود؛ همان گونه که زیان کفر کافران، تنها دامنگیر خود آنان است.
نه شکر شاکران براى خدا سودمند و نه کفر کافران براى او زیانبار است ؛ زیرا خدا از هر چیزى بى نیاز و محمود بالذات است.


به نام خداوند رحمتگر مهربان (۱)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴿۱﴾


ستایش خدایى را که پروردگار جهانیان (۲)
الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ﴿۲﴾

تفسیر سوره ی حمد

جلسه ی نهم و دهم

بررسی "الحمدلله رب العالمین" و اختصاص حمد به خدای سبحان

جلسه نهم		42 دقیقه و 5 ثانیه	4.82 مگابایت
جلسه دهم		34 دقیقه و 4 ثانیه	3.90 مگابایت

گزیده ای از جلسه ی نهم

   

خداى سبحان در آیاتى چند از قرآن کریم خود را به عنوان حمید مى ستاید. حمید هم به معناى محمود به کار مى رود و هم به معناى حامد. بر این اساس هم تمامى حمد و ستایشهاى موجودات از آن اوست و هم حامد حقیقى فقط ذات اقدس اوست و تنها اوست که مى تواند حق ستایش ‍ خود را ادا کند .
محمود حقیقى هم مبداء کمال و فیض است و هم منزه از نقص و عیب، پس اگر در موردى عنوان محمود به طور مطلق ذکر شد و قید خاصى نداشت، مى توان آن را بر معناى جامعى حمل کرد. البته وصول انسان به کمال و رهایى او از نقص و عیب، بالعرض ‍ است، نه بالذات و محدود است، نه مطلق و به عنوان آیت کمال و نزاهت الهى است، نه جز آن.


به نام خداوند رحمتگر مهربان (۱)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴿۱﴾

ستایش خدایى را که پروردگار جهانیان (۲)
الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ﴿۲﴾

گزیده ای از جلسه دهم

   

آیه کریمه مشتمل بر دو برهان بر اثبات و اختصاص حمد براى خداى سبحان است:

برهان اول که از نام مقدس الله استفاده مى شود این است که الله جامع همه کمالات وجودى است و چون حمد در برابر کمال بوده و هر کاملى محمود است، پس خداى سبحان محمود است.

برهان دوم که حد واسط آن ربوبیت خداى سبحان است و از تعبیر (رب العالمین ) استفاده مى شود، بدین تقریر است؛ خداوند رب سراسر عوالم هستى امکانى است و هیچ شریکى در ربوبیت ندارد، پس حمد مخصوص ذات اقدس اوست و هیچ شریکى در حمد ندارد.

تفسیر سوره ی حمد

جلسه ی چهاردهم

بررسی "مالک یوم الدین" و معرفی روز ظهور دین

طرح سوالاتی نیز در پایان این بحث سودمند است:
که آیااختلاف در دنیا پایانی دارد؟
آیا در زمان ظهور حضرت ولی عصر (عج الله تعالی فرجه الشریف) نیز اختلاف هست؟



زمان: 36 دقیقه و 47 ثانیه

حجم: 4.23 مگابایت

گزیده ای از جلسه چهاردهم:

   

خدای سبحان در دنیا ظواهر دین، همانند لزوم اطاعت و پرهیز از معصیت را به انسانها نمایانده است، ولی از اسرار دین، تنها به بخش ناچیزی اشاره کرده است ؛ مانند این که غیبت را نان خورش سگهای دوزخ معرفی کرده است: ایاکم و الغیبة فانها ادام کلاب النار و در قیامت حقیقت و باطن غیبت و سایر گناهان و بلکه همه حقیقت دین، اعم از جزا و غیر آن، ظهور خواهد کرد؛ زیرا عنوان دین، در موارد متعدد به معنای شریعت الهی و ملت که جامع عقیده، اخلاق و عمل است استعمال شده است.

از این رو در قرآن کریم روز قیامت روز دین معرفی شده است ؛ مانند:
(ان الدین لواقع )
(یسئلون اءیان یوم الدین ).
آیات مزبور وقوع دین (قیامت ) را حتمی و واقعی معرفی می کند و دین افزون بر جزا، حقایق فراوانی دارد، مانند توحید، نبوت، ولایت، باطن انسانها و باطن تکلیف و اسرار عبادت و در قیامت باطن همه این مجموعه ظهور می کند.

خدای سبحان درباره ظهور باطن قرآن در قیامت می فرماید: (یوم یاءتی تاءویله ) و تاءویل قرآن همان حقیقت عینی و خارجی آن است. معارف گسترده قرآن کریم در قیامت به گونه ای ظهور می کند که زمینه اختلاف در هیچ امری باقی نمی ماند. قهرا بطلان همه مکاتب روشن می شود و از میان فتاوای مختلف، فتوای حق و از میان مکاتب گوناگون، مکتب حق ظاهر می گردد؛ چنانکه در آن روز جایی برای کفر و شرک نیز نمی ماند؛ در دنیا ممکن است کسی در عین مراجعه به محکمه اسلامی، ناراضی برگردد و امر بر او مشتبه شود که آیا قاضی به حق داوری کرده است یا نه، ولی در قیامت همه حجابها زایل می شود و واقعیت امر بر کسی مشتبه نمی شود.

ظهور همه معارف قرآن و همه ابعاد دین در قیامت همان است که در قرآن کریم با تعبیر توفیه دین مطرح شده است:
یومئذ یوفیهم الله دینهم الحق و یعلمون اءن الله هو الحق المبین .
توفیق دین حق، آشکار کردن همه اسرار درون دین بر همگان است.
اگر دین تنها به معنای جزا بود در ذیل این آیه کریمه به جای یعلمون اءن الله هو الحق المبین می فرمود:
و یعلمون اءن الله هو القهار المنتقم
یعنی در قیامت به قهر و انتقام خدا آگاه می شوند. در قیامت انسانها می فهمند که خداوند، حق روشنی بود، ولی آن را نمی دیدند. گرچه حق در دنیا نیز روشن است ؛ زیرا خدای سبحان که نور آسمانها و زمین است ؛ یعنی ظهور آسمانها و زمین به اوست، حجابی ندارد و حرمان از شهود او بر اثر پرده ای است که انسان بر خود آویخته است. از این رو قرآن کریم چشمهای کافران جهنمی را در غطاء و حجاب می داند: الذین کانت اءعینهم فی غطاء عن ذکری و چشم باطن گروهی را کور معرفی می کند.

به نام خداوند رحمتگر مهربان (۱)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴿۱﴾

ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان (۲)
الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ﴿۲﴾

رحمتگر مهربان (۳)
الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ﴿۳﴾

[و] خداوند روز جزاست (۴)
مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ﴿۴﴾