حدیث معروف و متواتری(متواتر معنوی) از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده که تمام کردن راه کمال اخلاقی را علت بعثت خود دانسته اند:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله:
انّي بعثت لاتمم مکارم الاخلاق ؛ من مبعوث شدم تا نیکی های اخلاقی را کامل کنم.

بحار 67/373
کتاب زندگانی حضرت زهرا /800
اصول کافی 3/802
مباج الشریعه 354 و ....


و یکی از ابعاد بسیار مهم و پایه های رشد اخلاقی ریشه کن نمودن رذائل اخلاقیست و ما قصد داریم آیاتی که در این زمینه وارد شده را به صورت عنوان بندی بیان کنیم:

بخل

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ۗ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا ؛

كسانى كه [از انفاق اموالشان در راه خدا] بخل مى‏ورزند ، و مردم را به بخل فرمان مى‏دهند ، و آنچه را خدا از فزون‏بخشى خود به آنان داده پنهان مى‏كنند ، [كافرند] و ما براى كافران عذابى خواركننده آماده كرده‏ايم .

مسخره کردن ، عیب جویی و نسبت دادن القاب زشت به دیگران

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ ۖ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ ۖ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ ۚ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
«سوره ی حجرات ، آیه 11»

اى اهل ايمان ! نبايد گروهى گروه ديگر را مسخره كنند ، شايد مسخره شده‏ها از مسخره كنندگان بهتر باشند ، ونبايد زنانى زنان ديگر را مسخره كنند شايد مسخره شده‏ها از مسخره كنندگان بهتر باشند ،
و از يكديگر عيب‏جويى نكنيد و يكديگر را با لقب هاى ناپسند صدا نزنيد ؛ بد نشانه و علامتى است اينكه انسانى را پس از ايمان آوردنش به لقب زشت علامت‏گذارى كنند .
و كسانى كه از اين امور ناهنجار و زشت توبه نكنند ستمكارند .

بدگمانی ، تجسس ، غیبت


يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ۖ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ
«سوره حجرات ، آیه ی 12»


اى اهل ايمان ! از بسيارى از گمان ها در حقّ مردم بپرهيزيد ؛ زيرا برخى از گمان ها گناه است .
و در امورى كه مردم پنهان ماندنش را خواهانند تفحص و پى‏جويى نكنيد ،
و از يكديگر غيبت ننماييد ، آيا احدى از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده‏اش را بخورد ؟
بى‏ترديد از اين كار نفرت داريد ، از خدا پروا كنيد كه خدا بسيار توبه‏پذير و مهربان است .

خودستایی

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ ۚ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
« آیه 49 سوره نساء »

آيا درباره كسانى كه خود را به پاكى مى‏ستايند ، تأمل و انديشه نكردى ؟ [اين خودستايى هيچ ارزشى و اعتبارى ندارد] بلكه خداست كه هر كه را بخواهد [بر اساس ملاك‏هاى تعيين شده در قرآن] مى‏ستايد ، و [گروهى كه به ناحق ، خود را مى‏ستايند در كيفر و مجازات] به اندازه رشته ميان هسته خرما مورد ستم قرار نمى‏گيرند .

افسوس خوردن بر پیشامد های گذشته ، مست شدن از نعمت های اکنون


لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
« آیه 23 سوره حدید »

تا [با يقين به اينكه هر آسيبى و هر عطا و منعى فقط به اراده خداست و شما را در آن اختيارى نيست] بر آنچه از دست شما رفت ، تأسف نخوريد ، و بر آنچه به شما عطا كرده است شادمان نشويد ، و خدا هيچ گردن كش خودستا را [كه به نعمت ها مغرور شده است] دوست ندارد .

طمع و زیاده خواهی و رشک بردن بر داشته های دیگران

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ ۚ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ «سوره طه آیه 131»

ديدگانت را به آنچه برخى از گروه های آنان را بهره‏ مند كرديم مدوز ، [آنچه به آنان داده‏ايم] شكوفه [بى‏ميوه و زيور و زينت] دنياست تا آنان را در آن بيازماييم ، و رزق پروردگارت بهتر و پايدارتر است .





لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ
«سوره حجر آیه 88»

بنابراين به امكانات مادى [و ثروت و اولادى] كه برخى از گروه‏هاى آنان را از آن برخوردار كرديم ، چشم مدوز ، و بر آنان [به سبب اينكه پذيراى حق نيستند] اندوه مخور ، وپر و بال [لطف و مهربانىِ] خود را براى مؤمنان فرو گير .





وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۚ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا ۖ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ ۚ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا
«سوره نساء آیه 32»


و نعمت ها و مال و ثروتى كه خدا به سبب آن برخى از شما را بر برخى برترى داده آرزو مكنيد [كه آرزويش مايه حسد و فساد است . اين تفاوت‏ها و برترى‏ها لازمه زندگى دنيا و بر اساس محاسبات حكيمانه است ، اما در عين حال] براى مردان از آنچه كسب كرده‏اند بهره‏اى است ، و براى زنان هم از آنچه كسب كرده‏اند بهره‏اى است . و [با كمك تقوا و عمل صالح] از فزون بخشى خدا بخواهيد ، يقيناً خدا همواره به همه چيز داناست .

نفاق و ریا کاری

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا «142» مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَٰلِكَ لَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ وَلَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ ۚ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا «143»
«سوره ی نساء»


منافقان همواره با خدا نيرنگ مى‏كنند ، و حال آنكه خدا كيفر دهنده نيرنگ آنان است . و هنگامى كه به نماز مى‏ايستند ، با كسالت مى‏ايستند ، و همواره در برابر مردم رياكارى مى‏كنند ؛ و خدا را جز به مقدار كمى ياد نمى‏كنند . آنان ميان كفر و ايمان متحيّر و سرگردانند ، نه [با تمام وجود] با مؤمنانند و نه با كافران . و هر كه را خدا [به كيفر اعمال زشتش] گمراه كند ، هرگز براى او راهى [به سوى هدايت] نخواهى يافت .




وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ ۗ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا
« سوره نساء آیه 38»

و آنان كه اموالشان را بر پايه ريا و خودنمايى به مردم انفاق مى‏كنند ، و به خدا و روز قيامت ايمان ندارند [شيطان همدم آنان است] . و هر كس شيطانْ همدم او باشد بى‏ترديد بد همدمى است .

ناسپاسی از نعمت های الهی

وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَىٰ ضُرٍّ مَسَّهُ ۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
« سوره یونس آیه 12»


و چون انسان را آسيبى رسد ، ما را در همه حالات ، خوابيده و نشسته يا ايستاده به يارى مى‏خواند ؛
پس زمانى كه آسيبش را برطرف كنيم ، آن چنان به راه ناسپاسى و گناه مى‏رود كه گويى هرگز ما را براى برطرف كردن آسيبى كه به او رسيده به يارى نخوانده است !!
اين‏گونه براى اسراف كاران اعمالى كه همواره انجام مى‏دادند ، آراسته شده تا جايى كه زشتى اعمالشان را نمى‏فهمند .

عیب جویی ، مال اندوزی

وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ «1» الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ «2»

واى بر هر عيب‏جوى بدگوى !
همان كه ثروتى فراهم آورده و [پى در پى] آن را شمرد و ذخيره كرد .

آزردن مؤمنان با تهمت


وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا
«سوره احزاب آیه 58»


و كسانى كه مردان و زنان مؤمن را با متهم كردن به اعمالى كه انجام نداده‏اند ، مى‏آزارند ، بى‏ترديد بهتان و گناه بزرگى بر عهده گرفته‏اند .