میرزا مهدی آشتیانی ؛فیلسوف شرق

[کاوه]

ميرزامهدي آشتياني(فيلسوف شرق)

آشتیانی، میرزامهدی (1306-1372ق/1888-1952م)، حکیم، عارف و دانشمند شیعی ایرانی، در تهران زاده شد.
پدر او میرزاجعفر برادرزاده و داماد حاج‎‎‎‎میرزا محمدحسن آشتیانی (د 1319ق/1901م) ملقب به «میرزاکوچک»، از عالمان بزرگ تهران بود.

میرزامهدی دوران کودکی و نوجوانی را در تهران گذراند. پس از فراگیری قرآن و مقدمات علوم، برای آموختن علوم رایج زمان، در درس استادان مشهور تهران شرکت کرد.

ادبیات، اصول و فقه را در حد سطح، نزد پدر و سپس در حوزه درس آقا‎شیخ‎ حسن طالقانی و آخوند ملا عبدالرسول فرا گرفت. خارج فقه و اصول را نزد شیخ‎فضل‎الله نوری (مقـ 1327ق/1909م) و آقاسیدعبدالکریم مدرّس مدرسه مروی تهران و دیگر عالمان بنام تهران، آموخت.

مبانی ریاضیات را در مکتب شیخ‎عبدالحسین سیبویه، میرزا غفّاریان نجم‎الدّوله، میرزا‎جهانبخش بروجردی منجّم و آقاشیخ‎محمدحسین ریاضی تعلیم دید.

فلسفة مشّاء را نزد میرزاحسن کرمانشاهی و حکمت اشراق و عرفان را نزد آقامیرزا‎ هاشم اشکوری و حکمت متعالی را نزد سیدالحکما ‎آقامیر شیرازی، فرا گرفت.

طب قدیم را نزد میرزامحمد‎حسین و میرزاابوالقاسم نائینی و طبّ جدید را به وسیلة میرزاعلی‎اکبرخان‎ناظم‎الاطبّاء و میرزاابوالحسن‎خان‎ رئیس‎الاطباء آموزش دید (مدرس، 5/273).

آشتیانی در 1327ق/1909م برای ادامة تحصیلات عالی عازم عتبات شد و در نجف در درس آخوندملامحمدکاظم خراسانی (1255-1329ق/1839-1911م) شرکت کرد، ولی به علت بیماری پس از یک سال اقامت به ایران بازگشت.

در سال 1329ق/1911م بار دیگر به عتبات سفر کرد و در درس سیدمحمدکاظم یزدی (1247-1337ق/1831-1918م) شرکت جست.
پس از اقامت کوتاهی باز به ایران برگشت و برای سومین‎بار عازم عتبات گردید و در این سفر در درس مشایخ دیگر مانند سیدمحمدفیروزآبادی (د 1345ق/1927م)، نائینی (1277-1355ق/1860-1936م)، آقا‎ضیاءالدین‎ عراقی (1287-1361ق،1870-1942م) و اصفهانی حاضر شد (خیابانی، 258).

با اینکه وی در مجموع، مدت کوتاهی در درس عالمان نجف حضور یافت، اما به دلیل مهارت علمی و دانشی که طی سالها اندوخته بود، به گفته خودش، از همة استادان یاد شده به دریافت اجازة روایت و اجتهاد نایل آمد (همانجا).

آشتیانی در مدت اقامت در عتبات، در کنار تعلّم، به تعلیم و تدریس علوم عقلی و نقلی پرداخت. وی بازگشت به ایران را برماندن در عتبات ترجیح داد.

مدتی در قم و اصفهان و مشهد ساکن شد و به تدریس پرداخت و سرانجام به زادگاهش تهران برگشت و برای همیشه در این شهر ماندگار گشت و به تدریس پرداخت و حوزه درسیِ وسیعی را به‎ویژه در حکمت و عرفان، پدید آورد.

حاج‎ميرزامهدی، با بسیاری از دانشهای روزگارش آشنا بود و در اکثر این علوم تبحّر داشت. در ادب، فقه، اصول، کلام، تفسیر و ریاضی استاد بود.
بیشترین مهارت او در فلسفه و عرفان بود و تأثیر تربیتی و علمی وی بر شاگردانش از طریق این دو دانش بود. از این‎رو، او را می‎توان از پیروان فلسفة متعالیِ صدرایی در دوران معاصر دانست.

وی نه تنها یک عالم دینی متبحّر و فیلسوفی بلندپایه و عارفی آشنا به عوالم نظری بود، بلکه انسانی معتقد و عالمی عامل و اهل سیر و سلوک بود و این بر قدر علمی و مرتبت اجتماعی و تأثیرگذاری وی بر شاگردانش می‎افزود.

از ویژگیهای او این بود که در محدوده جغرافیایی ایران و عراق و نیز در دایره کتاب و مدرسه ماندگار نشد و به سیر و سیاحت نیز پرداخت و از این رهگذر تجربه‎های فراوان به دست آورد.

وی پیش از سفر اول به نجف به بخارا رفت و یک سال در آنجا ماند و ضمن آشنایی با مردم و عالمان آن دیار، به تدریس پرداخت و دوبار به مصر سفر کرد.

هندوستان و نیز بسیاری از کشورهای اروپایی مانند فرانسه، ایتالیا، بلژیک و انگلستان را دید و در این جهانگردی با متفکران و فیلسوفان آن کشورها آشنا شد و بحثها و برخوردهای علمی وفکری داشت (همانجا). در حوزة تعلیم و تربیت او شاگردان بسیاری پرورش یافته‎اند.

آشتیانی دارای تألیفات چندی است که عمدتاً دربارة عرفان و فلسفه نوشته شده است. برخی از آثار وی عبارتند از:

1. اساس ‎التوحید، فارسی، تهران، 1330ش.

2. تعلیقه ‎رشیقه ‎علی ‎شرح ‎منظومه‎السبزواری، عربی.

3. حاشیه بر اسفار، عربی.

4. حاشیه بر شفاء.

5. حاشیه بر کفایه‎الاصول آخوند خراسانی.

6. حاشیه بر مکاسب شیخ‎انصاری.

7. حاشیه بر رسائل شیخ‎انصاری.

8. رساله‎ای در جبر و تفویض و علم اجمالی و طلب و اراده و وحدت وجود و قاعده صدور.

9. حاشیه بر فصوص محیی‎الدین عربی.

10. حاشیه بر فصوص فارابی.

11. حاشیه بر مصباح‎الانس (مدرس، 5/273؛ صدوقی، 64).

او پس از یک عمر تلاش علمی در سن 64 سالگی درگذشت و در قم در رواق بالاسر حضرت‎معصومه(ع) به خاک سپرده شد.

مآخذ:
استادی، رضا، مقدمه چهارده رساله فارسی، تهران، چهل‎ستون مسجد‎جامع، 1403ق، صص 11-12؛ خیابانی تبریزی، ملاعلی، علماء‎معاصرین، تهران، مطبعه اسلامیه، 1366ق، صص 257-258؛ شریف رازی، محمد، آثارالحجه، قم، برقعی، 1332ش، ص 230؛ صدوقی سها، منوچهر، تاریخ حکماء و عرفاء متأخّر بر صدر‎المتألّهین، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1359ش، صص 64-66؛ مدرّس، محمدعلی، ریحانه‎الادب، تبریز، 1346ش، 5/272-274؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپی فارسی، 1/259؛ مطهری، مرتضی، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1354ش، 2/665-666
از سایت پژوهه با تصحیح